Sleedoorn                                      16 november 2026

Prunus spinosa



Zo laat in de herfst, vlak voor de winter is er voor de moderne verzamelaar buiten in de natuur steeds minder te vinden. Vooral na de eerste vorst zijn kruiden steeds moeilijk te herkennen. De bovengrondse delen hangen slap, zijn aan het afsterven en verrotten. Toch is er nog wel iets te vinden zoals bijvoorbeeld wortels maar ook voor sommige bessen is het nu juist het moment. 


Bessen van de Sleedoorn, Lijsterbes en Gelderse Roos, zijn zo bitter en wrang dat ze vroeg in de herfst nauwelijks eetbaar zijn. Ze zitten vol bittere looistoffen en tannines die je mond doet samentrekken. Deze bessen zijn pas eetbaar nadat de vorst er goed overheen is gegaan. Maar ik moet eerlijk zeggen, ook dan zijn het niet echt de meest lekkere vruchten die de natuur te bieden heeft. De vorst zorgt er wel voor dat ze wat zachter, iets zoeter en minder wrang worden. Bittere en wrange stoffen, zoals looistoffen en tannines, worden door de vorst afgebroken. Dit haalt de scherpe, samentrekkende smaak enigszins weg. Ook wordt het aanwezige zetmeel door de plant omgezet in suiker waardoor ze een wat zoetere smaak krijgen. Zetmeel is een groot koolhydraat, ook wel een complex koolhydraat of polysacharide genoemd. Het bestaat uit lange ketens van aan elkaar gekoppelde glucosemoleculen en dient in planten als energiereserve. Door dit zetmeel op te splitsen in kleine, oplosbare suikers (zoals glucose en fructose), wordt het vocht in de cel stroperiger en bevriest het pas bij een veel lagere temperatuur. Suikers dienen dus als een natuurlijk antivriesmiddel om bevriezing te voorkomen. Pas na de vorst worden de bessen ook gegeten door vogels.


Sleedoornbessen pluk je dus het beste na de eerste nachtvorst of je legt ze een tijdje in de vriezer. Dit geldt ook voor de bessen van de Lijsterbes en de Gelderse roos die voor de vorst ook nauwelijks eetbaar zijn. Niet dat ze daarna wel heerlijk smaken. Je moet er net als met Sleedoorn wel echt iets van maken.

   

De Sleedoorn behoort tot de rozenfamilie (Rosaceae) en is verwant aan pruimen en kersen. Je herkent de struik laat in de herfst niet alleen aan de dikke paarse bessen maar ook aan de oudere zijtakken die uitlopen in een lange doorn. De struik is sterk vertakkend en vormt vaak dichte, stekelige struwelen. Daardoor biedt hij schuilplaatsen voor vogels en kleine zoogdieren. Vroeger werd hij vaak gebruikt als natuurlijke erfafscheiding vanwege zijn dichte, stekelige groei. In het vroege voorjaar is de Sleedoorn een sieraad voor het landschap. Nog voordat de groene blaadjes uitlopen verschijnt een wolk van kleine witte bloesems aan de kale takken. Ze is de eerste struik aan het eind van de winter, die in maart-april, in bloei komt. Je ziet haar in struwelen, heggen, hagen en de rand van bossen. Na de bloei komen de bladeren aan de struik en ontwikkelen de bevruchte bloemen zich tot dikke, blauwe berijpte bessen.


Zoals gezegd bevatten de vruchten veel looistoffen (tanninen) maar ook anthocyanen (kleurstoffen met antioxidatieve werking), vitamine C,  organische zuren en suiker. In de traditionele volksgeneeskunde werden zowel de bloemen in het voorjaar als de vruchten in de herfst gebruikt. Sleedoornbloesemthee werd ingezet als “voorjaarskuur” om het lichaam te reinigen na de winter, bij verkoudheid  en huiduitslagen bij kinderen. Ook werden ze als mild laxerend middel gebruikt. De bessen werden (volgens Bäumler) gebruikt bij:

  • diarree (vanwege de samentrekkende werking van de tanninen)
  • ontsteking van de slijmhuid in de mond en keel
  • gebrek aan eetlust en maagklachten
  • nier- en blaasklachten 

Hoewel sleedoornproducten doorgaans veilig zijn bij normaal gebruik, is matigheid belangrijk. De pitten bevatten kleine hoeveelheden cyanogene glycosiden en mogen niet worden fijngemalen of geconsumeerd. Bij het bereiden van een marmelade, likeur of sap zeef je ze er sowieso uit.

 

 

Sleedoornlikeur (Sloe gin)

  • 280 g sleedoornbessen (na vorst geplukt of ingevroren)
  • 130 g kandij-suiker
  • 0,5 liter gin
  • 1 zakje vanille suiker

Ontdooi de bessen en prik ze met een naald een paar keer in of druk ze iets aan met een vork. Doe ze in een grote glazen pot en voeg de suiker, kaneel, vanillesuiker en de gin toe. Laat alles 2–3 maanden trekken op een donkere plaats en schud de pot af en toe door zodat de kandijsuiker op kan lossen. Zeef de bessen eruit en je likeur is klaar. Hoe langer je de likeur daarna laat rijpen hoe lekkerder hij wordt.


 

Sleedoornjam

  • 500 g sleedoornbessen
  • 300 g appels in kleine stukjes
  • 400 g suiker
  • 125 ml water
  • sap van een halve citroen
  • snufje kaneel

Kook de bessen met water tot ze zacht zijn en druk ze daarna zachtjes door een zeef om de pitten te verwijderen. Probeer niet al het vruchtvlees uit te drukken. Bij het doordrukken door een zeef schraap je vaak ook de binnenkant van de schilletjes mee. Juist in die velletjes zitten de meeste looistoffen (tannines) die een wrange smaak geven. Voeg de stukjes appel en de suiker toe aan de pulp en kook alles nog 15 minuten zachtjes onder roeren door. Haal de pan het vuur, voeg de citroensap toe, ga er eventueel met een staafmixer doorheen en vul de jam heet in steriele jampotjes. Zet deze 5 -10 minuutjes op de kop. Wordt ook gegeten bij wildgerechten of oude kaas.

 


Valse olijven

Ik dacht ik ga vandaag nog een paar bessen plukken want ik vond nog een leuk recept maar ze zijn allemaal weg. Er zaten twee weken geleden nog volop bessen aan de struik maar of de vogels vonden ze erg lekker of iemand anders is ook op het idee gekomen om er iets lekkers van te maken. Ik wou namelijk nog iets uitproberen: valse olijven. Hierbij worden de Sleedoornbessen in een zout-azijnoplossing gelegd om er een soort olijven van te maken. Door Sleedoornbessen in zout- of azijnpekel te pekelen schijnt de wrange smaak te verdwijnen, en de consistentie en smaak te lijken op echte olijven ligt. Ik ga proberen om ze nog ergens anders te vinden maar hier alvast het recept:


  • 250 g verse Sleedoornbessen (niet ingevroren, anders worden ze papperig.)
  • 250 ml water
  • 75 ml wijnazijn (witte wijn of rode wijnazijn)
  • 25 g zout (zonder jodium of fluoride, bij voorkeur grof)
  • 1/2 theelepel suiker
  • Kruiden naar smaak: 1 laurierblaadje en een 1/2 theelepel elk van tijm, rozemarijn en zwarte peperkorrels
  • optioneel 1 teentje knoflook


Was de bessen, sorteer ze (neem alleen stevige, onbeschadigde bessen) en verwijder de kleine steeltjes. Doe het water, de azijn, het zout, de suiker en de kruiden in een steelpan en breng dit aan de kook. Wanneer het zout en de suiker volledig is opgelost zet je het vuur uit en laat je de pekel volledig afkoelen. Snijd daarna de knoflookteentjes in vieren en doe ze samen met de bessen in steriele glazen jampotjes. Giet de afgekoelde pekel inclusief de specerijen over de vruchten en zorg dat de bessen onder de vloeistof komen te staan. Sluit de potten stevig af en zet ze op een koele, donkere plek (kelder of koelkast). Na 6 maanden moeten ze goed zijn. Je kunt zo eten of  serveren bij een kaasplankje, aperitief of raclette. Eventueel kun je er een beetje olijfolie over gieten, wat vers gehakte kruiden, knoflook of een beetje chili doorheen roeren. Ik ben zelf ook erg benieuwd naar dit recept en hoop dat ik ze nog ergens kan vinden dit jaar.