Smeerwortelzalf                                1 oktober 2026

Wilde wortels

Zeg je herfst dan zeg je wortels graven. Wanneer het kruiden en bessen verzamelen op zijn einde loopt, de bladeren aan de bomen hun groene kleur verliezen, de nevel over de velden ligt en de spinnenwebben zichtbaar worden door de dauwdruppels, weet je dat het de tijd is om met je schopje op pad te gaan. Wortels zijn in principe de hele winter te verzamelen maar oktober en november zijn de beste maanden om de wortels uit de grond te halen. Later in de winter wordt het immers seeds moeilijker om de bovengrondse plantendelen nog te herkennen. We zitten nu al een tijdje in het wortelseizoen dus heb je nog een aantal wortels op je verlanglijstje staan, dan heb je nu nog de kans dat je ze buiten vindt.

In de herfst sterven de bovengrondse groene delen van onze heilzame wilde kruiden langzaam af. Om hun krachten te sparen en de winter te overleven trekken de planten hun waardevolle stoffen terug uit de bladeren en slaan deze op in de wortels. Dit reservedepot zorgt er ook voor dat zodra het in het voorjaar weer warmer wordt, de plant direct energie en voedingsstoffen ter beschikking heeft om opnieuw uit te kunnen lopen. Deze schatkamer met haar waardevolle stoffen is niet alleen voor de plant zelf maar ook voor de mens een kostbaar goed.

Vroeger vormden wortels een essentiële voedselbron voor de mens. Vooral aan het einde van het jaar, waar boven de grond geen frisse groene planten meer groeiden en ook geen bessen, noten en zaden meer te vinden waren. Wortels vormden nog een laatste mogelijkheid om de wintervoorraad aan te vullen voordat de natuur onder een dikke laag sneeuw werd begraven. Wortels waren ideaal. Ze konden net als noten en zaden langer bewaard blijven. Hier in Oostenrijk bestond vroeger het beroep ”wortelgraver” (Wurzelgräber). Hoewel het verzamelen van kruiden in veel jagers en verzamelaarsculturen aan vrouwen was voorbehouden, was het wortelgraven in de Alpen vooral een mannen beroep. Met gevaar voor eigen leven trokken de wortelgravers door de bergen om naar waardevolle eetbare of geneeskrachtige wortels te zoeken.

We zijn voor het overleven en het overbruggen van de wintertijd niet meer afhankelijk van de natuur maar wilde wortels zijn gezond en sommige worden al van oudsher als medicijn ingezet. Naast hun voedende eigenschappen hebben wortels vaak kalmerende, verwarmende en aardende kwaliteiten. Precies datgene wat we goed kunnen gebruiken voor de aanstaande koude wintertijd. Een van de meest bekende medicinale wortelplanten is toch wel de Smeerwortel maar ook de wortels van o.a. Valeriaan, Angelica, Paardenbloem, Kalmoes, Brandnetel en Klis worden als van oudsher voor uiteenlopende lichamelijke klachten ingezet.

 

Meer nog dan bij het plukken van verse groene kruiden is het bij het verzamelen van wortels belangrijk om oog te hebben voor het voortbestaan van de soort. Wortels vormen het kloppende hart van de plant. Ze zijn de stuwende kracht achter de sapstroom. Met het verzamelen van de wortels snijd je deze levensader af en kan de plant niet meer verder groeien. Daarom zijn er een aantal dingen belangrijk waar je rekening mee moet houden als je wortels gaat verzamelen:

• kijk vooraf eerst of een plant beschermd is en op de rode lijst staat.
• ook wortels van zeldzame planten die niet op de rode lijst staan kun je beter in gedroogde vorm bij de apotheek halen, via het internet bestellen of in je eigen tuin aanplanten. 
• graaf wortels uit op plekken waar genoeg andere planten van dezelfde soort groeien
• neem van deze planten nooit meer mee dan 25%
• let er bij het verzamelen op dat je niet allerlei planten rondom vertrapt of beschadigd
• verzamel niet meer wortels dan je nodig hebt of gaat verwerken. Je hebt vaak niet veel nodig. Maak je bijvoorbeeld een tinctuur dan heb je aan een handje vol wortels genoeg.
• Graaf alleen die wortels uit waar je je 100% zeker van bent want niet alle planten in de natuur zijn zonder gevaar voor je gezondheid.

Het prachtige van de natuur is dat ze overlevingsmechanismen heeft ingebouwd. Bij sommige planten kan, wanneer je een stuk van de wortel achterlaat, de plant weer opnieuw uitgroeien, zoals bij planten met een wortelstok (rizoom). Maar ook bij de Smeerwortel die een diepe penwortel vormt, kan de plant op een achtergebleven stuk wortel weer uitlopen. Ditzelfde geldt ook voor andere planten als bijvoorbeeld de Paardenbloem, Cichorei of Mierikswortel. Het is dus helemaal niet erg wanneer de wortel bij het graven afbreekt.

Vind je het leuk om meer te leren over wortels kijk dan eens onder het kopje "Wilde wortels" in de menubalk. In deze online "cursus" neem ik je mee terug naar de lang vervlogen tijden van de wortelgravers en leer je alles over het verzamelen en verwerken van wortels in het algemeen, over de functie van wortels voor de plant en krijg je een beeld wat er zich onder de grond rond de wortels afspeelt. Wortels hebben meer geheimen dan je in eerste instantie zult denken. Ze zijn niet alleen van belang voor de plant zelf maar ook voor de grond waarop ze groeien. De natuur leeft ons voor dat samenwerken belangrijk is en dat je het in je eentje niet redt, het is geven en ontvangen. Daarnaast laat ik je zien welke kostbare inhoudsstoffen in wortels aanwezig zijn en wat deze voor onze gezondheid kunnen betekenen. Daarnaast bespreek ik 70 wortels in de afzonderlijke wortelportretten. Om je een idee te geven hoe een kruidenportret eruit ziet, heb ik onder het kopje "Wilde wortels" het Nagelkruid als voorbeeld opgenomen met daarin een recept voor een heerlijke glühwein voor de komende wintertijd.

Smeerwortelzalf

Het belangrijkste geneeskrachtige stofje in de wortel van de Smeerwortel is Allantoïne. Het bevindt zich in de hele plant maar in de wortel komt het in een veel hogere concentratie voor dan in de bladeren en de bloemen. Allantoïne zorgt voor herstel van het weefsel en de granulatie (omzetting van witte bloedlichaampjes tot bindweefselvormende cellen). Het is het weefsel, dat zich na een paar dagen in een wond vormt, als deze gaat genezen. Deze fase is belangrijk bij de wondheling en de vorming van littekenweefsel. Daarnaast werkt het Allantoïne positief op de callusvorming bij botbreuken. Binnen de volksgeneeskunde wordt Allantoïne ingezet bij zweren, slecht helende wonden, littekens en brandwonden aangezien het de afbraak van afgestorven weefsel bevordert en de aanmaak van nieuw celweefsel stimuleert. In cosmetische verzorgingsproducten wordt Allantoïne graag gebruikt vanwege haar regenererende, beschermende, helende en eeltverzachtende eigenschappen. Vooral bij een droge, ruwe, gevoelige, beschadigde, geïrriteerde, schilferige, jeukende of slecht helende huid.

De wortel bevat echter ook de kankerverwekkende en voor de lever schadelijke stof Pyrrolizidine Alkaloïde (PA). Inwendig gebruik van preparaten van Smeerwortel wordt daarom afgeraden evenals het gebruik ervan op open wonden. PA lost net als Allantoïne op in water en alcohol. Maak je een extract op basis van water of alcohol komen de PA´s dus ook in je extract voor. Uitwendig gebruik van Smeerwortelextracten is wel mogelijk maar onder voorbehoud. Bij intacte huid kun je deze bereidingen uit de Smeerwortel uitwendig maximaal 4-6 weken per jaar gebruiken waarbij de maximale gebruiksduur per keer 1-2 weken achter elkaar is. Twijfel je of je verse planten wilt gebruiken dan kun je in de apotheek ook pyrrolizidine-vrije Smeerwortel of producten hiervan kopen. De wilde Smeerwortel is vanwege de alkaloïden niet geschikt voor zwangere vrouwen, tijdens de borstvoedingsperiode en voor kleine kinderen.

Smeerwortel bevat naast allantoïne ook andere heilzame stoffen. Sommige zijn daarvan juist in olie oplosbaar. Om een optimale zalf uit Smeerwortel te maken, maak ik daarom zowel een olie-extract als een tinctuur uit de vers uitgegraven wortels.

Tinctuur

Voor het maken van een tinctuur heb je in principe de keuze uit verse of gedroogde wortel. Bij gedroogde wortels hebben we meer water nodig om de opgedroogde cellen te kunnen laten opzwellen en dus een lager alcohol percentage (40%). Bij verse wortels neem je een alcoholpercentage van 60-70%.

Tinctuur uit verse wortels:                               Tinctuur uit gedroogde wortels

• 25 gram wortels                                       . 25 g 
• 50 -60 ml alcohol (60 -70%)                  . 100-125 ml alcohol (40%)

Ik heb de verse wortels eerst grondig schoongemaakt met water en een borsteltje. Daarna heb ik 50 ml alcohol afgewogen en in een glazen flesje gedaan. De wortel heb ik zo snel mogelijk in kleine stukjes gesneden en direct bij de alcohol gedaan. De wortel wordt namelijk snel bruin, een teken dat ze oxideert. Ik gebruik hiervoor het liefst een keramisch mesje. Daarna gaat het potje dicht en laat ik de tinctuur 10 dagen trekken bij kamertemperatuur. Belangrijk is om het potje af en toe door te roeren of te schudden. Als de tinctuur klaar is giet je deze door een zeef of kaasdoek. Ze blijft zeker een jaar houdbaar.

 

Olie-extract

Voor het maken van een olie extract uit de wortel maken we gebruik van de warme methode. Hiervoor neem je:

• 25 - 30 g verse Smeerwortel wortels (of 16 -20 g gedroogde wortels)
• 100 ml olie (bijvoorbeeld sesamolie, kokosolie, olijfolie of jojobaolie)

Zorg ervoor dat je de wortels zo klein mogelijk snijdt. Verse wortels kun je daarna eventueel samen met wat olie fijn stampen in een vijzel of voorzichtig met een staafmixer maar maak er geen puree van. Doe de wortels en de olie daarna in een vuurvast potje (bijvoorbeeld een jampotje) en verwarm het 2 uur lang au bain-marie. De temperatuur mag niet boven de 60 graden uitkomen. Ik doe het zelf in een keramisch potje op een stoofje met daaronder een waxine lichtje. Roer de olie in deze tijd iedere keer even door. Daarna doe je het vuur uit en laat je de olie 1 tot 2 uur trekken. Verwarm het dan nogmaals op 60 graden en giet het daarna door een zeefje of katoenen zakdoekje. Druk het doekje voorzichtig uit. Eventueel kun je de wortels overnacht laten trekken en de olie de volgende dag nog een keer 2 uur verwarmen en dan zeven. De olie is minder lang houdbaar dan de tinctuur en je bewaart deze het beste in de koelkast in een zo klein mogelijk flesje zodat de olie niet te snel ranzig wordt.

De zalf

De naam Smeerwortel zegt het al... heerlijk om je mee in te smeren. Vooral met je zelf gemaakte ingredienten. Een zalf met Smeerwortel kan worden gebruikt bij gesloten wonden, huidproblemen, littekenweefsel, botbreuken, lies- en navelbreuk, spierpijn, ontsteking van pezen, peesschede of bothuid en slijmbeursontstekingen. Smeerwortel stimuleert de celdeling en versnelt de regeneratie van spierweefsel, pezen, beenvlies en zelfs botten.

• 35 gr. olie-extract van Smeerwortel (zie bovenstaand recept)
• 10 gr. bijenwas
• 4 gr. lanoline
• 5 ml Arnica-tinctuur
• 10 ml Smeerwortel-tinctuur van de wortel

Je kunt een zalf maken met alleen Smeerworteltinctuur maar je kunt ook een Arnikatinctuur toevoegen. Arnica bevat helenaline, een stof met sterke ontstekingsremmende eigenschappen. Het stimuleert bovendien de doorbloeding onder de huid wat ondersteunend kan werken bij spierpijn en helpt om bloeduitstortingen (blauwe plekken) en acute zwellingen na een stoot, val, breuk of OP te verminderen.

 

Doe de bijenwas en de tinctuur in twee verschillende vuurvast glazen potjes en verwarm ze au bain-marie. Wanneer de bijenwas gesmolten is voeg je hier de lanoline en de olie aan toe. Roer alles goed door en wanneer het goed gesmolten is neem je beide bekerglazen uit het waterbad. Ze moeten ongeveer dezelfde temperatuur hebben (max 70 graden). Voeg nu in een dun straaltje en onder constant roeren met een spatel of glazen staafje de tinctuur langzaam bij de olie. Blijf de zalf goed doorroeren totdat deze een vaste consistentie aanneemt. Daarna is ze klaar voor gebruik. Gebruik deze zalf maximaal 1-2 weken achter elkaar en maximaal 3 keer per jaar vanwege de PA´s die in de tinctuur aanwezig zijn.