Vlierbessen                                        22 augustus 2026

Sambucus nigra

De afgelopen maand is er niet veel op mijn website gebeurd. Ik was in Nederland en heb van alles en nog wat gedaan maar weinig gewandeld en verzameld. Eén mooie wandeltocht heb ik gemaakt, in Twente langs de rivier de Regge. Aan en in het water groeide er van alles zoals onder andere Pijlkruid, Grote Kattenstaart, Lisdodde, Heemst, Watermunt en de Moerasandoorn.

Van al deze planten zijn verschillende delen eetbaar. Zo kun je van het Pijlkruid de ondergrondse knolletjes die in de herfst aan de uitlopers groeien gebruiken. Ze bevatten veel zetmeel en smaken na het koken of poffen mild-notig. Ook de dikke wortelstokken van de Lisdodde kun je eten en zijn rijk aan zetmeel. Je kunt ze koken of bakken. Daarnaast kun je van deze plant de binnenste jonge scheuten in de lente rauw of gekookt eten. De witte, langwerpige wortelknolletjes van de Moerasandoorn zijn rauw of kort gekookt ook eetbaar. Ik heb ze zelf nog niet geprobeerd maar lees dat ze een knapperige, nootachtige structuur hebben die lijkt op radijs. Ook van dit plantje kun je de jonge, malse bovengrondse uitlopers in de lente eten en koken als een soort wilde asperge. De bladeren hebben een sterke, frisse muntsmaak en zijn goed te gebruiken als thee of als smaakmaker in koude gerechten. De wortel van de Heemst bevat veel slijmstoffen. Ze worden medicinaal ingezet bij verkoudheidsklachten als een droge hoest en keelpijn of maag- en darmklachten. De bladeren en de zachtroze bloemen zijn mild van smaak en kunnen rauw in salades of gestoofd als bladgroente worden gegeten. De plant heeft in het wild echter beschermde status. Van de Grote Kattenstaart kunnen de jonge blaadjes en stengels in het voorjaar rauw of kort gekookt in salades worden verwerkt. Dit laatste geldt ook voor de felpaarse bloemen die je ter decoratie over je gerechten kunt gebruiken.

Hoewel je dit misschien niet zo snel verwacht zijn er zoals je hierboven al hebt kunnen lezen, heel wat planten waarvan je de wortels kunt eten of medicinaal kunt gebruiken. Wil je meer leren over wortels die je in het wild kunt verzamelen, kijk dan bovenin de menubalk onder het kopje "wilde wortels".  Ik heb hierover een online "cursus" gemaakt waarin meer dan 70 wortelplanten aan je worden voorgesteld waaronder 33 planten die je in de natuur kunt vinden. De tijd van het wortelgraven is nog niet aangebroken maar komt eraan. Vanaf eind september verwelken de bovengrondse delen en slaan de kruiden hun energiereserves op in de wortels. Oktober is dan de ideale maand om wortels in het wild of uit je tuin te verzamelen.

Wat vooral in het oog springt als je in deze tijd van het jaar gaat wandelen, zijn de bessen die rijp aan het worden zijn. De bramen zijn al een tijdje rijp en nu op hun hoogtepunt. Straks komen dan nog de bessen van de Meidoorn, Vuurdoorn, Sleedoorn, Duindoorn en niet te vergeten de rozenbottels die al zichtbaar maar nog niet helemaal rijp zijn. Maar wat je op dit moment niet mag missen zijn de Vlierbessen. Het is nu het ideale moment om ze te verzamelen. Ze zijn super gezond en zitten vol met krachtige antioxidanten (zoals anthocyanen) en vitamine C, wat helpt om je afweer te versterken. Ze ondersteunen het immuunsysteem en werken ontstekingsremmend. Daarnaast worden aan de bessen een zweetbevorderende, slijmoplossende en antivirale werking toegeschreven waardoor ze ondersteunend of preventief kunnen worden ingezet bij griep en verkoudheid. Ideaal om er nu je weerstand mee op peil te brengen voordat de herfst binnenkort zijn intrede doet. De bessen bevatten bovendien veel vitamines B, ijzer en kalium. Ik heb al eerder over de Vlier en haar bijzondere veelzijdige, heilzame en beschermende krachten geschreven. Deze struik ontbrak vroeger op geen enkel erf. Wil je hier meer over lezen kijk dan in de menubalk op de pagina "Medicijnplanten" onder het kopje Vlier.

 

Vlierbessen mogen niet rauw worden gegeten. De onrijpe vruchten en de zaden bevatten het giftige stofje sambunigrine dat braken en diarree kan veroorzaken. Hoewel de rijpe vruchten bijna vrij van sambunigrine zijn kunnen ook deze misselijkheid en spijsverteringsproblemen veroorzaken bij gevoelige mensen en kinderen. Om deze stof onschadelijk te maken moet je de vruchtjes minstens 20 minuten verwarmen bij meer dan 80 graden Celsius.

Van de Vlierbessen kun je van alles maken, jam, siroop, likeur, oxymel, balsamico of wat dacht je van een "Hollerröster", een compote dat in Oostenrijk traditioneel gemaakt wordt van gekookte vlierbessen (Holler), gecombineerd met pruimen of appels en warme specerijen zoals kaneel en kruidnagel. Het wordt graag gegeten bij de Kaiserschmarrn, een dikke luchtige pannenkoek die in stukjes wordt gesneden. Maar ook bij een gewone pannenkoek of poffertjes smaakt het heerlijk.

Hollerröster

• 500 g vlierbessen
• 250g gehalveerde, ontpitte pruimen 
• 2 appels
• 200 g  suiker 
• 1  vanillepeul
• 1  kaneelstokje 
• 2 kruidnagels
• zeste van een biologische citroen
• sap van een 1/2 citroen
• 200 ml water

Verwijder de groene besjes en stengeltjes en was de vlierbessen. Ontpit de pruimen en snijd ze in grove stukjes. Verwijder het klokhuis uit de appels en snijd ze in grove stukjes. Snijd de vanillepeul in de lengte doormidden en schraap het vruchtvlees eruit. Rasp alleen het dunne gele laagje (niet het wit) van de citroen (de zeste) en pers de citroen daarna uit. Doe alle ingrediënten in een pan en breng deze langzaam aan de kook. Laat alles minstens 30 minuten zachtjes doorkoken en roer er steeds weer doorheen zodat het niet aan de bodem blijft plakken. Wanneer de compote goed is ingedikt haal je de vanillepeul, kaneelstokje en kruidnagels (als je deze kunt vinden) eruit. Daarna giet je de compote heet in schone, gedesinfecteerde glazen jampotten. Sluit deze direct af en zet ze een paar minuutjes op de kop weg.

 

 

Vlierbessenlikeur

• 500 g Vlierbessen (alleen de zwarte besjes!)
• 250 ml Water
• 160 g suiker
• 1 zakje vanillesuiker
• 1 citroen Bio
• 1 kaneelstokje
• 3 kruidnagels
• 500 ml Wodka

Haal de rode vlierbessen van de schermen en gooi de steeltjes en de groene vruchtjes weg. Rasp alleen het gele schilletje van de citroen (de zeste) en pers de citroen daarna uit. Was de bessen en doe ze  samen met het water, de zeste, het kaneelstokje en de kruidnagels in een steelpan. Breng dit aan de kook (oppassen als het begint te koken) en laat het daarna op een laag pitje ongeveer 25 minuten zachtjes doorkoken. Giet het sap vervolgens door een zeef waarin je een theedoek of kaasdoek legt en knijp deze op het laatst zachtjes uit. Doe de sap terug in de pan en roer er de suiker en het sap van de citroen doorheen. Breng het opnieuw aan de kook en laat het ongeveer 5 minuten zachtjes doorkoken tot de suiker volledig is opgelost. Laat de sap afkoelen en roer er tenslotte de wodka doorheen. Je likeur is nu klaar en kun je in schone flessen gieten. Hoe langer je ervan af kunt blijven hoe lekkerder hij wordt maar je kunt hem ook al meteen proeven.