Vossenbessencompote

Vossenbessencompôte 1 september 2026

Meer bekijken

Vaccinium vitis-idaea

De Latijnse naam "Vaccinium" is de geslachtsnaam. Deze naam werd al in de oudheid gebruikt voor bepaalde bessenplanten waaronder ook de Blauwe bosbes (Vaccinium myrtillus) en de Cranberry (Vaccinium macrocarpon). Vitis-idaea betekent letterlijk vertaald "wijnstokachtige plant van de berg Ida". Hier in de Alpen in Oostenrijk kom je de Vossenbes ook vooral tegen op zonnige berghellingen boven de boomgrens. De plant houdt van zure, licht vochtige, voedselarme bodems. In Nederland is de soort veel minder algemeen. Je vindt de plantjes soms op zure zandgronden, heidevelden in naaldbossen, gemengde bossen, langs bosranden en in hoogvenen. Ze is in Nederland minder bekend dan bijvoorbeeld de blauwe bosbes of braam.

De Vossenbes is een dwergstruik die behoort tot de heidefamilie, de Ericaceae. Ze wordt ook wel Rode Bosbes genoemd maar komt in vergelijking tot de Blauwe Bosbes in Nederland minder vaak voor. De Blauwe Bosbes verliest in de winter haar bladeren, terwijl de Vossenbes winterhard is. De kleine, leerachtige bladeren blijven gedurende de winter aan de struik zitten. Een andere dwergstruik die niet van oorsprong in Nederland groeit maar die je wel op de Waddeneilanden tegen kan komen is de Amerikaanse Cranberry. De Cranberry is echter een grotere plant met grotere vruchten. De vossenbes is een kleine Europese dwergstruik met rode besjes die als een trosje bij elkaar aan het einde van een steeltje zitten. Ze wordt ongeveer 10 en 30 centimeter hoog en vormt ondergrondse uitlopers waarmee ze zich langzaam uitbreidt en daardoor plaatselijk dichte matten kan vormen.

De blaadjes zijn leerachtig, ovaal tot omgekeerd eirond en ongeveer 1 tot 3 centimeter lang. De bovenzijde is donkergroen en glanzend, terwijl de onderzijde lichter is en vaak kleine donkere puntjes vertoont. In het voorjaar zie je wit tot licht roze, klokvormige bloemetjes die in kleine hangende trosjes aan de steeltjes hangen. Hoewel ze relatief klein zijn, leveren ze nectar voor verschillende bestuivende insecten. Na de bloei ontwikkelen zich uit de bevruchte bloemetjes de karakteristieke rode besjes. De onrijpe vruchtjes hebben eerst een witachtig kleur maar worden tijdens het rijpen helder rood. Ze smaken enigszins zoet/zuur en licht bitter en wrang door de combinatie van organische zuren en polyfenolische stoffen.

Toepassing

De geneeskrachtige belangstelling voor de Vossenbes heeft vooral te maken met haar grote verscheidenheid aan polyfenolen zoals anthocyanen (die verantwoordelijke zijn voor de rode kleur), flavonoïden, flavonolen, proanthocyanidinen, catechinen, fenolzuren en tanninen. Deze stoffen zijn mede verantwoordelijk voor de sterke antioxidantieve werking en kunnen vrije radicalen wegvangen en verschillende vormen van oxidatieve stress beïnvloeden. Daarnaast bevatten de vruchtjes organische zuren, vitamine C, verschillende B-vitaminen, carotenoïden en mineralen zoals kalium, calcium, magnesium en fosfor. De samenstelling kan echter aanzienlijk variëren afhankelijk van standplaats, klimaat en rijpingsgraad. De wrange smaak is vooral afkomstig van de tanninen die een samentrekkende werking hebben op de slijmvliezen. De gedroogde vruchtjes werden daarom vroeger gebruikt bij diarree en maag-darmklachten en het sap werd gebruikt als gorgelmiddel bij keelpijn.

Ook de blaadjes werden in de volksgeneeskunde gebruikt bij lichte vormen van diarree. Daarnaast werden ze toegepast bij blaas- en urineweginfecties en reumatische klachten. De bladeren hebben andere inhoudsstoffen dan de vruchten. Zo bevatten ze o.a. het stofje arbutine, een fenol-glycoside dat zich in het lichaam opsplitst in een suikermolekuul en hydrochinonderivaten die een milde, desinfecterende werking hebben. Vanwege deze desinfecterende werking worden de blaadjes ook wel ingezet bij het bestrijden van bacteriën in de urinewegen. Net als bij de verwante Berendruif (Arctostaphylos uva-ursi), kan van de gedroogde bladeren van de Vossenbes een thee worden getrokken. De bladeren van de Vossenbes bevatten echter minder arbutine dan de Berendruif, waardoor de werking ook milder is. In de traditionele geneeskunde werd een thee van vossenbesblad ook ingezet ter verlichting van symptomen van reuma en jicht, vanwege de vermeende ontstekingsremmende eigenschappen. Hydrochinonderivaten kunnen in hogere dosis of bij langdurig gebruik echter schadelijk zijn. Om die reden is overmatig of langdurige gebruik van de blaadjes als kruidenthee af te raden. De besjes bevatten ook arbutine maar het gehalte is vele male lager dan in de blaadjes.

De Vossenbes is vooral bekend als fris zoet/zure compote gecombineerd met wild, vlees, gevogelte en kaas en hier in Oostenrijk mag ze niet ontbreken bij de traditionele Wiener schnitzel. De compote kan echter ook goed worden gebruikt in desserts, yoghurt, gebak en dranken. Ook kun je er een heerlijke siroop van maken. Ik geef je hier twee receptjes. Mocht je de bessen niet in de natuur kunnen vinden kun je wellicht terecht bij de groenteboer of in het diepvriesvak van de supermarkt.

Vossenbessensiroop

In de Oostenrijkse volksgeneeskunde wordt een siroop of gelei van Vossenbes inwendig gebruik bij onder andere koorts, maag-, darm- en urinewegklachten maar het is vooral erg lekker als drankje of in de yoghurt. Neem hiervoor:

500 gram rijpe vossenbessen
250 tot 350 gram suiker of honing
150 ml water

Was de bessen. Verwarm ze langzaam met het water totdat de vruchten openbarsten. Laat het geheel ongeveer 10 minuten zacht koken. Stamp ze een beetje fijn met een aardappelstamper en zeef het sap daarna door een fijne zeef. Voeg vervolgens de suiker toe aan het sap en verwarm het opnieuw totdat de suiker volledig is opgelost. Wanneer honing wordt gebruikt verwarm je de sap niet meer maar laat je deze juist eerst wat afkoelen voordat je de honing toevoegt. Giet de siroop daarna in gesteriliseerde flessen.